Başarısız İşlemlerin ve Panik Satışlarının Gerçek Sebebi Ne?

Gündelik hayatta olduğu gibi finansal piyasalarda da hangi markette işlem alacağımız, hangi zaman dilimini tercih edeceğimiz, günün hangi saatlerinde aktif olacağımız, hangi paritelerle hareket edeceğimiz, bakiyemizin ne kadarlık kısmını risk edeceğimiz ve hangi stratejileri kullanarak fiyat hareketine dahil olacağımız gibi birçok farklı karar almaktayız. 

Peki tüm bu kararlar esnasında beynimizdeki süreçler nasıl işlemekte? Daha doğru karar alabilmek ve süreçlerimizi daha iyi yönetebilmek adına sinir bilim alanından neler öğrenebiliriz? Bugünkü yazımla birlikte trade ve yatırımcılığa dair süreçleri etkilediğini düşündüğüm, araştırmalarla da desteklenen beyin bölgeleri ve hormonlar üzerine bir seriye başlamayı düşünüyorum.

Yeni bir alanın doğuşu: Nörofinans

Nörofinans, sinir bilim, davranışsal finans ve psikoloji alanında yapılan çalışmalara baktığımızda “Amigdala”, “Prefrontal Korteks”, “Hipokampus”, “Nukleus Akumbens”, “İnsular Korteks” gibi birçok beyin bölgesinin; “Dopamin”, “Serotonin”, “Testosteron”, “Endorfin”, “Adrenalin”, “Kortizol” gibi birçok hormonun finansal kararlarda ve işlem almaya dair süreçlerde etkili olduğu görülmektedir. 

Her bir bölgenin ve hormonun kişilerin davranışsal kararlarını şekillendirdikleri; nasıl bir trader & yatırımcı profiline sahip olacakları üzerine önemli bir katkısı olduğu düşünülmektedir. Bu biyolojik mekanizmaları anlamaktaki asıl amacımız; ufak dokunuşlarla birlikte öz farkındalığımızı derinleştirerek karar verme süreçlerimizi daha bilinçli, kontrollü ve sürdürülebilir bir disipline kavuşturmaktır.

Amigdala: Duygusal Alarm Sistemi

İlkel beyin denilen “Limbik Sistem” içerisinde bulunur. Tehlike olup olmadığının kararını veren ilk sistemdir. Özellikle korku, kaygı, öfke, saldırganlık gibi güçlü duygusal tepkilerle doğrudan bağlantılıdır. Duygusal bilgileri işlemledikten sonra bunlara uygun davranışsal tepkiler oluşturur.

Çevrede bir tehdit algılandığında hızlıca aktif olur, “Savaş-Don-Kaç” gibi hızlı ve içgüdüsel tepkiler verilmesini sağlar. Vücudu tehlikeye karşı hazırlar, önceliği bedeni korumaktır. Örneğin ani bir ses duyduğumuzda irkilmemizin ve hızlıca ses kaynağına dönmemizin nedeni amigdaladan kaynaklanmaktadır.

Amigdalayla işlem başarısı arasındaki ilişki

Amigdalanın aşırı aktif olması bir trader için kötüdür çünkü tehlike, belirsizlik, kayıp ihtimali veya ani fiyat hareketlerinde ilk tepkiyi veren bölgedir ve özellikle volatilitenin, belirsizliklerin ve güvensiz fiyat hareketlerinin oldukça fazla olduğu kripto piyasalarında bu durumlar sürekli olarak tetiklenir. 

Örneğin kriz durumlarında veya anlık düşüşlerde dürtüsel kararlar alınır, panikle hareket edilir, intikam trade’i ya da FOMO’yla işlem alma davranışları görülür. Yine benzer şekilde kötü veya travmatik olaylar karşısında tetiklenmemizin, hassas tepkiler vermemizin nedeni de amigdaladır. Olayın tekrar yaşanmaması için risk sinyalleri oluşturur, olayın kendisinin normal şartlarda olduğundan daha şiddetliymiş gibi algılanmasını sağlar. Lik olan kişilerin tekrar işlem almaya çekinmesi, amigdalanın ön plana çıkmasından ve duygusal düşünmeye (özellikle korku ve kaygı ön planda) başlamalarından kaynaklanmaktadır.

Yalnızca olumsuz durumlar için düşünülmesin: Kazançlı işlemlerde plana uyulmaması, açgözlü davranılması, kâr alınmaması veya halihazırda yüksek kârda olan işlemlerin boyutunun yükseltilmesi de amigdalanın eseridir. Amigdalanın çalışma prensiplerinin farkında olunduğu için piyasalara dair maruz kaldığımız tüm haberler ve manipülasyonlar, amigdalayı uyarmak için yapılmaktadır. Özetle traderlar için amigdala, hem oyunda kalmalarını sağlayan “erken uyarı sistemi” görevi görür hem de mantıklı kararlar vermelerinin önündeki en büyük engeldir. 

Daha detaylı bilgi ve öneriler için aşağıdaki videolardan yararlanabilirsiniz:

Prefrontal Korteks: Yönetici Merkez

Beynin CEO’su veya orkestra şefi olarak adlandırılır. Bizi biz yapan kısımdır. Öz kontrol, planlama, karar verme, problem çözme, analitik düşünme, duygu kontrolü gibi birçok yönetici işlevi içerir. Örneğin bir trader’ın marketi doğru okuyup planlar yapabilmesi, başarılı işlemler kurgulayabilmesi, hangi stratejilerin daha iyi olduğunu ayırt edebilmesi, duygularını yöneterek işlemlere dahil olması gibi birçok beceri prefrontal korteks sayesinde yapılabilmektedir. Şartlar ne olursa olsun bütün dikkatimizi tek bir şeye yönlendirebilmemizi sağlar.

Beynin duygusal merkezi olan amigdalanın tepkilerini düzenler. Bu sayede dürtüsel ve duygusal kararlar verilmesinin önüne geçilir, rasyonel düşünme ön plana çıkar. Ayrıca hafızaya dair süreçleri de içerisinde barındırır. Zihinsel not defteri gibi düşünülebilir. Hangi stratejilerin işe yarayıp hangilerinin yaramadığını, bellekteki bilgiler aracılığıyla tekrarlayan yapı ve örüntülerin fark edilmesini, işlem planını akılda tutması içerir.

Prefrontal korteks hasar görürse ne olur?

Prefrontal korteksin hasar görmesi veya aktivitesinin düşük olması sonucunda planlama ve karar verme zorlaşır, odaklanma ve hafızaya yönelik beceriler zayıflar, duygu yönetimi güçleşir; dürtüsel davranışlar görülür, sabırsız ve panik odaklı bir duygudurum hâkim hale gelebilir. 

Araştırmalara bakıldığında bu kişilerin karar verme açısından avantaj yaratan duygusal sinyalleri yakalama becerisinin kaybolduğu, risk ve belirsizlik arayışının daha fazla olduğu (dolayısıyla daha fazla risk aldığı), uzun vadeli mali kayıplara yönelik seçimler yaptığı, duygusal tepkilerin ve amaç yönelimli davranışların düzenlenmesi becerisinin bozulduğu bulunmuştur. 

Prefrontal korteksin gelişiminin genellikle 25 yaş civarında son bulduğu belirtilmektedir, yani beynin gelişimi büyük oranda tamamlanmış olmaktadır. Fakat bu durum, değişimin ve gelişimin tamamen imkânsız hale geldiğini değil; yalnızca daha fazla çaba harcanması gerektiğini göstermektedir. Her tekrarla birlikte nöral yollar yeniden oluşmaya ve güçlenmeye başlar, beyin adeta tekrardan şekillenir (Detaylı okuma için: Nöroplastisite kavramına göz atabilirsiniz.). Örneğin aşağıdaki videodan izleyebileceğiniz bisiklet deneyinde öğrenme süreçlerinin ve beynin gelişim hızının yaşa göre ne kadar farklılaşabildiğini görebilirsiniz.

“Amigdala zararlıdır, Prefrontal korteks yararlıdır” Miti

Buraya kadar okuduklarınızdan yola çıkarak amigdalanın bizim için aşırı zararlı, prefrontal korteksin aşırı yararlı olduğu düşünülmesin. Amigdala bizi tehlikelere karşı korur, duygusal tepkiler verebilmemizi sağlar. Optimal düzeyde hissedilen korku, kaygı, açgözlülük gibi duygular risk yönetimini yapmamıza, işlemlerden önce stop koymamıza ve bakiyemizi dengeli bir şekilde dağıtmamıza yardımcı olur. 

Yapılan araştırmalara bakıldığında amigdala hasarının kişilerin daha riskli davranışlara yönelmesine yol açtığı, ödül uyaranlarının duygusal özelliklerinin işlenmesini engellediği (böylece hangi davranışın doğru hangisinin yanlış olduğunu anlayamayız), karar verme yeteneğinde bozulmayla ilişkili olduğu bulunmuştur. İşlem alma davranışına devam edebilmeniz için ilgili davranışın sonuçlarının (örneğin ödüllerin) sizin için ne anlam ifade ettiğini anlayabilmeniz ve bunun sonucunda bazı duygular üretebilmeniz gerekmektedir. Aksi takdirde işlem almak, para kazanmak veya kaybetmek, sosyal ilişkilerde bulunmak ve daha nicesi sizin için hiçbir anlam ifade etmeyecektir.

Sinyalleri doğru okuyabilmek

Ana amacımız amigdaladan gelen sinyalleri doğru okuyabilen ve değerlendirebilen bir prefrontal korteks inşa etmek olmalı. Bir trader için intikam trade’i, FOMO’yla işleme dahil olma, plan dışına çıkma, aşırı panikleyerek dürtüsel kararlar alma gibi birçok davranış amigdalanın kontrolü eline aldığı, prefrontal korteksin arka plana atıldığı anlardır.

Prefrontal korteksin aktivasyonunu artırabilmek için en mühim önerim – özellikle başlangıçtayken – bolca hata yapmanız ve bunlardan dersler çıkarmanız, farklı market koşullarına maruz kalmanız (volatilitenin yüksek olduğu zamanlar, ani düşüşler/yükselişler, haber zamanları vs.), kayıp fikriyle barışmanız ve deneyim haritanızı genişletmeniz olacaktır. 

Deneyim kazandıkça ilgili duruma hem fizyolojik hem psikolojik hem de duygusal açıdan alışmaya -bağışıklık kazanmaya- başlayacaksınız. Yapılan araştırmalar da alınan işlemlerin başarı oranının prefrontal korteksin aktivasyonuyla doğru orantılı olduğunu (aktivasyon artıkça başarı oranı yükselmekte) göstermektedir. 

Peki ya deneyimli traderlar?

Son olarak deneyimli traderlar için ufak bir uyarı yaparak yazımı tamamlamak istiyorum. Raggetti ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada daha uzun süreli deneyime sahip traderların prefrontal korteks aktivasyonlarının daha az olduğu görülmüş. Araştırmacılar ilgili durumun nedeninin kişilerin önceden belirlenmiş stratejilerle işlem almalarından ve sezgisel hareket etmelerinden (Grafiğe aşinalığın fazla olması bir süre sonra fiyat hareketini önceden sezebilmeyi de beraberinde getirebiliyor) kaynaklanabileceğini vurgulamıştır. Halihazırda çalışan bir yönteme sahip olmak oldukça işlevsel fakat değişen piyasa koşullarına uyum sağlayabilmek adına kendimizi güncel tutmak ve öğrenmeye devam etmek de bir o kadar önemli.

İleri Okumalar, Yararlanılan Kaynaklar ve Öneriler

• Bechara, A., Damasio, H., Damasio, A. R., & Lee, G. P. (1999). Different contributions of the human amygdala and ventromedial prefrontal cortex to decision-making. Journal of neuroscience, 19(13), 5473-5481.
• FeldmanHall, O., Glimcher, P., Baker, A. L., Nyu Prospec Collaboration, & Phelps, E. A. (2019). The functional roles of the amygdala and prefrontal cortex in processing uncertainty. Journal of Cognitive Neuroscience, 31(11), 1742-1754.
• Vieito, J. P., da Rocha, A. F., & Rocha, F. T. (2015). Brain activity of the investor’s stock market financial decision. Journal of Behavioral Finance, 16(3), 220-230.
• Raggetti, G., Ceravolo, M. G., Fattobene, L., & Di Dio, C. (2017). Neural correlates of direct access trading in a real stock market: an fMRI investigation. Frontiers in Neuroscience, 11, 536.