Türkiye saatiyle Asya piyasaları 03.00–11.00, Avrupa piyasaları 10.00–18.30, ABD piyasaları ise 16.30–23.00 saatleri arasında açık kalmaktadır. Bu zaman dilimlerinde oluşabilecek fırsatları kaçırmak istemeyen birçok kişinin ilk feda ettiği şey ise ne yazık ki uykudur. Piyasalarda işlem yapan birçok kişiden “Çok fazla uyuyamıyorum.”, “Geceleri alarm kurup uyanıyor, işlem aldıktan sonra tekrar uyumaya çalışıyorum.”, “Günde iki saatlik uyku bana yetiyor.”, “Piyasaların açılış ve kapanışlarını kaçırmak istemiyorum.”, “Dinlenmek istiyorum ama vaktim olmuyor.”, “Gün boyu piyasalara bakmazsam fırsatları kaçırabilirim.” gibi ifadeleri sıkça duymaktayız.
Birçok kişi düzensiz ve kalitesiz uyku düzeninden şikâyet ederken; bu durumu düzeltmek için ilaç, melatonin ya da alkol gibi etken maddelere başvuruyor. Oysa bu tür maddeler kısa vadede uykuya dalmayı kolaylaştırıyor gibi görünse de uzun vadede uyku kalitesini ciddi biçimde düşürüyor, vücudun doğal uyku ritmini bozuyor ve yoksunluk durumunda uykuya dalmayı daha da zorlaştırıyor.
Daha detaylı bilgi almak için aşağıdaki videodan yararlanabilirsiniz:
Düzenli ve Dengeli Bir Uyku “Zaman Kaybı” mı?
Aslında uyku kalitesini ve dikkat süresini artırmak için yapılması gereken şeyler oldukça basittir: yavaşlamak, aynı anda tek bir işe odaklanmak ve daha fazla uyumak. Ancak sürekli üretmeye ve tüketmeye dayanan ekonomik sistemin getirdiği paradoks da burada maalesef. Bu temel gereklilikler birer “zaman kaybı” olarak sunulmakta; yavaşladığınız, bir şeyler üretmediğiniz, aynı anda birden fazla işle uğraşmadığınız ve uyku için ayırdığınız vaktinizi “verimli şeyler” için değerlendirmediğiniz sürece “daha iyi yaşam şartları”na erişemeyeceğiniz sürekli olarak pompalanıyor.
Oysa düzenli uyku, yalnızca fiziksel ve zihinsel sağlığın değil, aynı zamanda finansal karar verme kalitesinin de temel unsurlarından biridir. Uykusuz bir zihin, fırsatları doğru değerlendiremez, riskleri sağlıklı biçimde analiz edemez, duygusal ve dürtüsel kararlar almaya daha yatkın hale gelir. Bu nedenle, uykuya zaman ayırmak bir lüks değil, sürdürülebilir başarı için gerekli bir yatırımdır.
“Bitkinlik Uçurumunun Kıyısında Yaşamak”
Charles Czeisler, uyku üzerine yaptığı araştırmalarla tanınan bir bilim insanıdır. Yürüttükleri çalışmalar, uzun süre uykusuz kalan kişilerin dikkatlerini toplama, bir göreve odaklanma ve performans sergileme becerilerinin belirgin şekilde azaldığını göstermektedir.
Üstelik bu etkinin, uykusuz kalınan süre uzadıkça daha da arttığı tespit edilmiştir. Yalnızca bir gece boyunca uyanık tutulan kişilerin, sorulan sorulara yanıt verme sürelerinin dramatik biçimde uzadığı; örneğin normalde 0,25 saniyede verilen bir yanıt süresinin ortalama beş saniyeye kadar çıkabildiği gözlemlenmiştir.
Benzer şekilde, araştırmacı Roxanne Prichard’ın yürüttüğü bir başka çalışmada, kişilerin ekranda beliren uyarıcılara verdikleri tepki süreleri incelenmiştir. Sonuçlar, en hızlı tepki verenlerin yeterli (optimal) düzeyde uyuyanlar olduğunu; uyku süresi azaldıkça uyarıcıları fark etme ve doğru tepki verme hızının da düşmeye başladığını göstermektedir.
Bu bulgular finansal piyasalar açısından değerlendirildiğinde, trade süreçlerinin ve doğru yatırım kararları verebilmenin sağlıklı bir bilişsel performans gerektirdiği açıkça ortadadır. Grafiklerde tekrarlayan yapıları fark edebilmek, bu yapılar üzerinden senaryolar kurabilmek, doğru zamanda işleme girebilmek ve işlemden çıkabilmek, duygusal tepkileri kontrol edebilmek, dengeli bir portföy oluşturabilmek, mikro ve makro ekonomideki gelişmeleri yorumlayabilmek gibi birçok beceri yüksek düzeyde dikkat, hafıza ve bilişsel esneklik ister. Yetersiz uyku, bu becerilerin tamamını zayıflatır.
“Bir-İki Saat Az Uyusam Bir Şey Olmaz” Miti
“Bir-iki saat az uyusam bir şey olmaz, vücuduma çok fazla etki yapmaz” diye düşünüyorsanız yanılıyorsunuz; çünkü az miktarda uyku kaybı bile enerji kaybına, bilişsel işlevlerin azalmasına, dikkat dağınıklığının ve dürtüsel davranışların artmasına yol açmaktadır. Dahası, bu alışkanlık sürdürüldüğünde birkaç hafta içinde performans, bir tam gün uykusuz kalmış bir kişinin düzeyine kadar gerilemektedir. Basit bir hesapla, günde 2 saat eksik uyursanız 12 günün sonunda 24 saatlik bir uyku kaybı söz konusudur. Kişilerin birden fazla gün uykusuz kaldıktan sonra çok fazla uyumasının nedeni de aslında vücudun ihtiyaç duyduğu uykunun telafi edilmesinden kaynaklanmaktadır.
Sürekli bir biçimde az uyku alınması durumunda vücut, sempatik sinir sisteminin etkisi altına girmektedir. Bunun sonucunda şu etkiler gözlemlenmektedir:
- Kısa ve uzun süreli odaklanma kapasitesi azalmaktadır.
- Gün içinde öğrenilen bilgilerin işlenmesi ve bilgiler arasında bağlantılar kurma kapasitesi düşmektedir.
- Hafızaya yönelik becerilerde zayıflamalar görülmektedir (Çoğu bilgi kısa süreli belleğe atılıyor ve bir süre sonra siliniyor; dolayısıyla unutkanlıklar baş gösterebiliyor. Uzun süreli belleğe aktarım için uyku şarttır).
- Kişi daha dürtüsel kararlar almaya başlamaktadır.
Yine fiziksel ve zihinsel yorgunluğun bu kişilerde daha fazla olacağı aşikârdır. Tüm bu belirtiler, özellikle finansal karar verme süreçlerinde karar verme kalitesini, duygusal dengeyi ve stres toleransını olumsuz etkileyip hata yapma riskini artırmakta, sabırsız ve dürtüsel işlem almaya zemin hazırlamaktadır.
Kaliteli Uykunun Olumlu Etkileri
Öte yandan iyi bir uyku ise tüm bu olumsuz durumları yalnızca iyileştirmekle kalmıyor; aynı zamanda vücudu onarıyor, zihni yeniliyor ve enerjimizi tazeliyor. Kaliteli bir uyku, gün içinde daha uzun süre odaklanabilmemizi, karmaşık bilgileri daha kolay işlememizi ve daha net düşünebilmemizi sağlıyor. Uyku sırasında beyin, gün boyunca öğrendiklerimizi sınıflandırıyor, gereksiz bilgileri eliyor ve önemli olanları uzun süreli belleğe aktarıyor.
Bu nedenle yeterli uyku hem öğrenme hem de strateji geliştirme süreçleri için kritik bir rol oynuyor. Yeterince dinlenmiş bir zihin, hem duygusal dalgalanmalara karşı daha dayanıklı hale geliyor hem de belirsizlik içeren durumlarda daha mantıklı kararlar verebiliyor. Özellikle finansal işlemler gibi dikkat, sabır ve stratejik düşünme gerektiren alanlarda, düzenli uyku alışkanlığı kişinin performansını doğrudan etkileyen en önemli faktörlerden biridir.
Daha detaylı bilgi ve öneri almak için aşağıdaki videodan yararlanabilirsiniz:
Her Fırsatı Değerlendirebilmek Mümkün Değil
Son olarak, üç farklı piyasa seansını sürekli olarak takip etmeniz ne mümkün ne de sağlıklıdır. Görülebileceği üzere, üç seansın hepsinde işlem yapmak isteyen bir kişi için yalnızca dört saatlik bir boşluk (Türkiye saatiyle 23.00–03.00 aralığı) kalmaktadır. Bu zamanı uykuyla geçireceğinizi varsayarsak (umarım), gününüzün tamamını işlem yaparak geçirmek ve başka hiçbir şeye odaklanmamak hem hayatı kaçırmanıza hem başka hiçbir şey deneyimlemeden yıllarınızın geçmesine hem de hayattan aldığınız zevkin azalmasına yol açacaktır.
Piyasalarda fırsatların hiçbir zaman bitmediğini unutmamalıyız; Asya piyasasında işlem yapsanız Avrupa ve ABD fırsatlarını, Avrupa’da işlem yapsanız Asya ve ABD fırsatlarını, ABD’de işlem yapsanız Asya ve Avrupa fırsatlarını kaçırırsınız. Bu durumu kabullenmekten başka çaremiz yok.
Bu konuda yapabileceğiniz tek şey, hangi seanslarda aktif olmanızın yaşam tarzınıza daha uygun olduğunu ve hangi seanslarda daha başarılı olduğunuzu bilinçli bir şekilde belirlemektir. Kendinize uygun zamanlarda işlem yapmak hem performansınızı hem de yaşam kalitenizi artırır.
Birçoğumuz için para kazanma amacımız, daha kaliteli bir yaşam sürmek, sevdiklerimizle daha çok vakit geçirmek, fiziksel ve zihinsel sağlığımızı korumak ve hedeflerimizi gerçekleştirebilmektir. Sürekli işlem yapmak ise tüm bunlardan vazgeçmek anlamına gelir.
Ayrıca, dinlenmek, kendinize ve sevdiklerinize zaman ayırmak, hobilerinizle uğraşmak ve zihninizi farklı pratiklerle meşgul etmek duygusal kontrolünüzü ve karar alma yeteneğinizi güçlendirir, bilişsel açıdan daha esnek olmanızı destekler; bu da uzun vadede daha sağlıklı ve sürdürülebilir bir sistem geliştirmenize yardımcı olur.
İleri Okumalar ve Öneriler
- Johann Hari — Çalınan Dikkat
- Saundra K. Ciccarelli, J. Noland White — Psikoloji: Bir Keşif Gezintisi
- Matricciani, L., Olds, T., & Petkov, J. (2012). In search of lost sleep: secular trends in the sleep time of school-aged children and adolescents. Sleep Medicine Reviews, 16(3), 203–211.
- YouTube, Barbara Oakley | Learning How to Learn | Talks at Google
- YouTube, Neden Sürekli Yorgunuz?
- YouTube, Neden Uyuyamıyoruz? Daha İyi Uyku İçin 6 Bilimsel Yöntem!
- YouTube, Fatih Altaylı ile Pazar Sohbeti: Uyku kalitesi nasıl arttırılır? / Prof. Dr. Firuz Çelikoğlu
Bu makale yatırım tavsiyesi veya önerisi içermemektedir. Her yatırım ve alım satım hareketi risk içerir ve okuyucular karar verirken kendi araştırmalarını yapmalıdır.
