Trader’ın Görünmez Rakibi: Sosyal Karşılaştırmalar

21. yüzyılın en büyük sorunlarından birisi, özellikle sosyal medyanın da etkisiyle gün içerisinde başkalarına yönelik çok fazla bilgiye ve içeriğe maruz kalmamızdır. İnsanların sosyal medyadaki profilleri incelendiğinde herkesin verdiği yatırım kararları ve aldığı işlemlerde hiçbir zaman yanılmadığı, çok fazla para kazandığı ve çok mutlu bir yaşam sürdüğü görülmektedir. Bunun ne kadar doğru veya yanlış olduğunu tartışmak bizleri bir yere götürmeyecektir; fakat başkalarına dair bu kadar fazla içeriğe maruz kalmak bizleri ve yatırımcılığa/traderlığa bakış açımızı nasıl etkilemektedir?

Sosyal Karşılaştırma Teorisi Nedir?

Sosyal psikolog Leon Festinger tarafından ortaya atılan Sosyal Karşılaştırma Teorisi’ne göre insanlar, kendi yetenek, beceri ve görüşlerini başkalarıyla kıyaslayarak ne kadar başarılı, yetenekli veya değerli olduklarını anlamaya çalışırlar. Kişiler, diğerlerini umursamadıklarını ve yalnızca kendileriyle yarıştıklarını söyleseler de araştırmalar bunun tersini gösteriyor. Yani bizler istemesek bile sosyal karşılaştırmalara girişiyoruz. Bu doğal, adaptif ve evrimsel bir eğilim. Spontan bir şekilde, niyetsiz ve herhangi bir çaba harcamadan gerçekleşiyor.

Arka planında yatan evrimsel mekanizma incelenecek olursa, gruplar hâlinde yaşayan atalarımız için grup içerisindeki konumlarını belirlemek oldukça önemliydi. Yapılan karşılaştırmalar sayesinde diğerlerinin kimi beğendiği veya mücadeleye girilmesi gereken kişilerin kimler olup olmadığı daha doğru bir şekilde değerlendirilebiliyor, bu sayede üreme ve hayatta kalma başarısı artırılabiliyordu. Ayrıca grup içerisindeki rekabeti ve kavgaları önlemek açısından da kritik bir öneme sahipti. Grup içerisindeki hiyerarşik konumunu bilen ve sosyal yapıyı iyi okuyabilen atalarımız hem tehditleri hem de fırsatları daha iyi yakalayabilmişti. Yaptıkları yukarı doğru karşılaştırmalarla grup liderini kendilerine rol model alarak ona öykünmeye (tıpkı bir trader’ın mentör olarak gördüğü, eğitim aldığı kişileri rol model alması gibi) ve gelişmeye başlamışlardı.

“Ya Benim Kazanabileceğim Parayı Kazanıyorlarsa?”

Başkalarıyla kıyaslama yapmak aslında beynin duygusal ve bilişsel alarm sistemi gibi düşünülebilir. “Grup beni dışlar mı?”, “Geri mi kaldım?”, “Daha iyi olmak için ne yapmam gerekiyor?” gibi soruları bilinçdışımızda kendimize sorduğumuzu varsayabiliriz. Bugün artık bu gibi kıyaslama noktalarının yerini sosyal medya beğenileri, mesleki başarılar, sosyal statü gibi konular almaya başladı.

Trade ve yatırım ekosistemindeyse yüksek kazançlar, fon şirketlerindeki liderlik tabloları, takipçi sayıları ve yaşam biçimleri ön plana çıkan sosyal karşılaştırma boyutlarından yalnızca birkaçını oluşturmaktadır. Başkasının başarısı bizim hayatta kalma ve üreme başarımızı etkilemese bile bir başkasının “bizim kazanabileceğimiz” parayı kazanmasını bir tehdit olarak algılıyor olabiliriz.

Daha detaylı bilgi almak için aşağıdaki videodan yararlanabilirsiniz:

Kendimizi Başkalarıyla Karşılaştırmamızın Nedenleri

Peki neden kendimizi diğerleriyle kıyaslıyoruz? İnsanların sosyal karşılaştırma yapmalarının altında yatan dört temel ihtiyaç bulunmaktadır:

Kendini Değerlendirme İhtiyacı: Kişilerin kendilerine benzer olan diğerleriyle yaptıkları karşılaştırmalardır. Beceri ve yeteneklerimizin diğerlerine kıyasla ne düzeyde olduğunu değerlendirebilmemizi (trade yarışmasına girmeli miyim?), gelişim alanlarımızı belirleyebilmemizi (risk yönetimi konusunda kendimi geliştirmem gerekiyor), rekabete dayalı etkinliklerde doğru kararlar verebilmemizi ve amaçlarımıza ulaşmamız için gerekli olan eforu ayarlamamızı (geliştirdiğim stratejiyi test etmek için daha çok çalışmalıyım) sağlar.

Kendini Geliştirme İhtiyacı: Kişilerin kendilerini, kendilerinden daha iyi konumda olan kişilerle kıyaslamalarıdır. Yukarı yönlü karşılaştırmalar olarak da bilinir. Bu sayede gelişim alanlarını belirleyerek ilgilendikleri alanda daha iyi bir hâle gelebilirler. Örneğin piyasalarla yeni tanışan birçok trader’ın kendisini Efloud, Crypto Kemal, DD, Sinanenginnft gibi kişilerle kıyaslaması ve onları kendilerine rol model olarak alması, kendini geliştirme ihtiyacından doğmaktadır. Yukarı yönlü karşılaştırmaların çok fazla yapılması ise tersi bir etki yaratarak kişilerin kendilerini başarısız ve yetersiz hissetmelerine yol açabilir.

Benliği Yüceltme İhtiyacı: Kişilerin kendilerini, kendilerinden daha aşağıda ya da kendilerine denk kişilerle karşılaştırmalarına denir. Aşağı yönlü karşılaştırmalar olarak da bilinir. İnsanlar öznel iyi oluşlarını ve benlik saygılarını kendilerinden daha kötü durumda olan kişilerle karşılaştırarak yükseltmektedirler. Araştırmalara göre benliğimize ve iyi oluşumuza yönelik bir tehdit algıladığımızda aşağı yönlü karşılaştırmalara daha sık başvurmaktayız. Örneğin büyük çöküşlerden sonra %30 zararda olan birisinin kendisini %60 zararda olanla, %60 zararda olan birisinin %80 zararda olanla, stop olmuş birisinin kendisini likide olanlarla kıyaslaması aşağı yönlü karşılaştırmalara örnek verilebilir. Bu sayede hem motivasyonumuzu hem iyi oluşumuzu hem de güven algımızı ve duygusal istikrarımızı (görece) koruyabiliyoruz. Aynı zamanda kaybın getirmiş olduğu duygular da hafiflemiş oluyor.

Başkalarına ve markete yönelik yaptığımız birçok meşrulaştırma ve dışsallaştırma girişimi de bu başlık altında değerlendirilebilir. Örneğin kişiler, kendilerinden daha iyi performans gösteren diğerlerinin bireysel özelliklerini (bana göre çok daha sakin ve soğukkanlı bir kişiliğe sahip) veya kişisel geçmişlerini (zaten zengindi, kafası rahattı vs.) daha fazla abartma eğiliminde olabilmektedirler. Fakat başkalarının kazanç ya da kaybının sizinle ilgisi olmadığını ve borsada tek başınıza olduğunuzu unutmamanız gerekmektedir.

Başkalarıyla Birlikte Olma İhtiyacı: İnsanlar, kendileriyle benzer olan ve aynı kaderi paylaşan diğerleriyle bir arada olmak ister. Bu hem psikolojik iyi oluşumuzu ve benlik saygımızı artırır hem de olumsuz durumlar karşısında en az zararı almamızı ve olabildiğince az etkilenmemizi sağlar. Örneğin yaşanan düşüşlerde kişilerin, kendileri gibi zararda olan diğerlerine sarılmasının en temel nedeni budur. Kişiler olumsuz deneyimin getirdiği duygusal ve mental yükün altında tek başına savaşmaktansa başkalarıyla ortak bir kadere sahip olmanın rahatlatıcı etkisinden faydalanmaya çalışırlar. Tek başlarına haksız olmaktansa başkalarıyla birlikte haksız olmak, sorunun kendilerinde olmadığı ve marketin herkesi kandırdığı inancını doğurur. Bu sayede kişiler öznel iyi oluşlarını ve özgüvenlerini koruyabilirler.

Daha detaylı bilgi almak için aşağıdaki videodan yararlanabilirsiniz:

İleri Okumalar ve Öneriler

• Nuri Bilgin, Sosyal Psikoloji
• Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
• Gilbert, D. T., Giesler, R. B., & Morris, K. A. (1995). When comparisons arise. Journal of Personality and Social Psychology, 69(2), 227.
• Goethals, G. R. & Darley, J. M. (1977). Social comparison theory: An attributional approach. In J. M. Suls & R. L. Miller (Eds.), Social comparison processes (pp. 259–278). Washington, DC: Hemisphere.
• Gerber, J. P., Wheeler, L., & Suls, J. (2018). A social comparison theory meta-analysis 60+ years on. Psychological Bulletin, 144(2), 177.
• Suls, J., & Wheeler, L. (2012). Social comparison theory. Handbook of Theories of Social Psychology, 1, 460–482.
• Teközel, İ. M. (2007). Gerçekliği İnşa Etkinliği Olarak Sosyal Karşılaştırma (Doktora Tezi). İzmir: Ege Üniversitesi.