Kıyaslamalar Kaçınılmazsa Ne Yapmalı? Öneriler ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Eski ABD başkanı Theodore Roosevelt, “Karşılaştırmalar, neşenin hırsızıdır.” demişti. Gerçekten de insan zihni, kendi konumunu anlamak için neredeyse refleks olarak başkalarına bakar. Kim olduğumuzu anlamak, diğerlerine kıyasla nerede olduğumuzu tartmak ve hareket alanımızı tanımlayabilmek için sürekli ayna ararız ve bu aynalar çoğu zaman diğer insanlardır. Sosyal medyadan iş dünyasına, yatırım kararlarından günlük yaşama kadar her yerde bu görünmez kıyaslamalar sürer gider. Peki sosyal karşılaştırmalardan kaçınmak veya diğerlerinin ne dediğini umursamadan yaşamak mümkün müdür?

Sosyal Karşılaştırmalardan Kaçınabilir miyiz?

Araştırmalar, benlik değerimizi düşüren ve bizi kötü hissettiren sosyal karşılaştırmalar için önce kıyaslamalar yaptığımızı, sonra da bunları geçersiz hâle getirmeye çalıştığımızı söylemektedir. Örneğin bir çalışmada, bilişsel açıdan meşgul edilen katılımcıların (8 basamaklı sayıyı akılda tutma görevi gibi) yaptıkları sosyal karşılaştırmaları geçersiz hâle getiremediği görülmüştür. Piyasalarla ilgilenen bir kişinin aklının daima meşgul olduğu düşünüldüğünde, bir trader için sosyal karşılaştırmalardan kaçınmanın çok daha zor olduğunu söyleyebiliriz.

Kendini Hangi Boyutlarda Karşılaştırabileceğini Seçebilirsin

Sosyal karşılaştırmalardan kaçınamadığımıza göre nasıl bir strateji geliştirebileceğimiz üzerine düşünebiliriz. Bu meseleyi doğamızın kusuru olarak değil, sosyal zekâmızın yan ürünü olarak değerlendirmek ve rekabet yerine öğrenmeyi, tehdit yerine bağ kurmayı tercih etmek bizlerin elinde. Aşağı ve yukarı yönlü karşılaştırmaları farklı boyutlar üzerinden yapmak en adaptif stratejilerden birisi olabilir. Örneklendirecek olursak yukarı yönlü karşılaştırmalar yaparken kazanç miktarı, cüzdan boyutu veya yaşam stili gibi etki alanınızın düşük olduğu boyutlar üzerinden kıyaslamalar yapıp kendinizi kötü hissettirmektense RR miktarı gibi farklı boyutlar üzerinden karşılaştırmalar yapabilirsiniz.

Örneğin X kişisinin 1.000 dolar kazandığı yerden siz 100 dolar kazanmış olabilirsiniz; fakat 1.000 dolarlık kazanç o kişinin 1R’ına denk geliyorken 100 dolar sizin için 4R’a denk geliyor olabilir. Alınan işlem bağlamında o kişiden çok daha iyi bir işlem aldığınızı görebiliriz. Ayrıca mevcut durumu uzun vadede incelediğinizde disiplininizi koruduğunuz ve sisteminize sadık kaldığınız bir süreçte bakiyelerinizin eşitlendiği zaman geldiğinde çok daha fazla kazanacağınızı öngörebiliriz.

Rol Model Alınan Kişilerle Yapılan Karşılaştırmalar Nasıl Olmalı?

Bir diğer strateji ise “rol model alma” üzerine olabilir. Yukarı yönlü karşılaştırmaların bizim için öğretici olabildiğini ve gelişim alanlarımızı gösterebildiğini söylemiştik. Rol model aldığınız kişilerin iyi yönlerini kendinize gelişim alanı olarak belirleyebilirsiniz. Örneğin Efloud, Sinanenginnft, DDFinance, Crypto Kemal gibi ünlü trader’ların disiplinini, topluluğu eğitmeye ve geliştirmeye yönelik girişimlerini, yatırıma ve yatırımcılığa dair bakış açısını başka alanlara (emtia, NQ, S&P 500 vb.) da genişletmelerini, risk yönetimi ve stop olmaya yönelik yaklaşımlarını kendinize örnek alabilirsiniz.

Yukarı yönlü sosyal karşılaştırmalar için dikkatli olunması gerektiğini de vurgulamak gerekir. Sandra Andraszewicz ve arkadaşları tarafından bireysel trader’larla yapılan bir çalışmada, yukarı yönlü sosyal karşılaştırmalar yapan trader’ların daha çok risk aldığı, daha çok işlem aldığı ve kendi performanslarından daha az memnun oldukları bulunmuştur. Araştırmacılar sosyal medyadaki içeriklere çok fazla maruz kalmanın irrasyonel ve dürtüsel işlem alma davranışlarıyla ilişkili olduğunu vurgulamıştır.

Başka araştırmalar da benzer sonuçları desteklemiştir. Örneğin Kuchler ve arkadaşları tarafından yapılan deneysel bir çalışmada, trader’ların performanslarına yönelik bir sıralama yapılıp ödül sistemi belirlendiğinde (liderlik tabloları gibi) kişilerin risk iştahlarının sıralamaya bağlı olarak arttığı bulunmuştur. Üstelik var olan bu etkilerin deneyimli ve bilgili trader’larda dahi geçerli olduğu görülmüştür. Deneyimli kişilerin, kendilerinden daha iyi olan diğerlerinin performansını gördüğü koşullarda, kazançlı olsalar dahi performanslarından memnun olmadıkları tespit edilmiştir. Bir adım ileriye gidilecek olursa profesyonel trader’lar arasında bile durumun böyle olduğu düşünüldüğünde, bilinçsiz ya da henüz yeni başlamış trader’ların yukarı yönlü karşılaştırmalar yaparken daha da dikkatli olmaları gerektiği anlaşılabilir.

Daha detaylı bilgi almak için aşağıdaki videodan yararlanabilirsiniz:

Finansal Okuryazarlığını Artırmanın Önemi

Araştırmacılar, kişilerin finansal öz yeterliliğinin (bilgisel temelinin bulunması) yüksek olması durumunda kendilerinden daha iyi kişilerle karşılaştırma yapmalarının finansal kararlarını pozitif anlamda etkilediğini bulmuşlardır. Yani finansal okuryazarlığınızı artırarak bakış açınızı zenginleştirmek, diğerlerinin ne dediğini daha iyi anlayarak onları takip edebilmenizi ve daha doğru finansal kararlar alabilmenizi sağlamaktadır.

Örneğin bir etkinlikte yalnızca Efloud’un attığı grafikleri takip ederek para kazandığını söyleyen bir kişiyle tanışmıştım. Price Action yöntemini bildiğini ve kendi stratejisiyle harmanlayarak grafikleri sinyal niyetine kullandığını söylemişti. O günden beri ben de bu alışkanlığı edindim. Hâlihazırda benden çok daha iyi olduğunu düşündüğüm birinin grafiklerinden yararlanmak, grafiklere bakış açımı iyileştirmemi sağladı.

Burada da bir uyarı yapmak durumundayım. Sizden daha iyi trader’ları kendinize rol model veya ilham kaynağı olarak alabilirsiniz; fakat “Onlar gibi kazanacağım” diyerek kasanızı sıfırlamaktan kaçınmanız, bir başkasının işlemine doğrudan girmemeniz ve onlardan gelen önerileri nedenlerini kavradığınız takdirde değerlendirmeniz gerekmektedir.

Bu konuda yapılan bir çalışmada copy-trading (başkasının aldığı işlemi almak) davranışı ele alınmıştır. Katılımcıların, karşılaştırma yaptıkları kişiye bağlı olarak, risk düzeylerini ve miktarlarını artırdığı, diğer kişinin önerdiği hisselerden daha riskli olanları seçtiği tespit edilmiştir. Bir başkasının önerisiyle girdiğiniz işlemde tüm sorumluluğun sizde olduğunu, işlem esnasında tek başınıza kaldığınızı, o kişilerin işlemi taşımaya dair stratejisini ve ne yaptıklarını tam anlamıyla bilemeyeceğinizi unutmamalısınız.

Çevrenizdeki 5 Kişinin Ortalamasısınız

Son olarak “Çevrenizdeki 5 kişinin ortalamasısınız” sözünü de finansal bağlama uyarlayabiliriz. Yapılan çalışmalarda araştırmacılar “yakın çevre”yi aile ve yakın arkadaşlar olarak değerlendirmiş; fakat sizler takip ettiğiniz kişileri ya da birlikte işlem aldığınız, fikir alışverişinde bulunduğunuz kişileri de bu çembere dahil edebilirsiniz.

Sosyal karşılaştırmalar çerçevesinde incelendiğinde yakın çevrenizdeki 5 kişinin tutum, düşünce ve davranışları sizin de yaklaşımınızı etkileyecektir. Eğer etrafınızdaki kişiler aşırı risk alma eğilimindeyse bu noktada aldığınız risk miktarının artması çok daha olasıdır, özellikle birkaç defa kazandıklarına şahit olduysanız… Öte yandan yakın çevrenizdeki kişiler daha güvenli hareket edip finansal bilgi düzeylerini artırıyor ve dengeli bir portföy oluşturmanın daha doğru olduğunu düşünüyorsa sizin de benzer eğilimleriniz olacağını söylemek yanlış olmaz. Dolayısıyla bu konuda da dikkatli olmanız ve çevrenizi nasıl bir yatırımcı/trader olmak istediğinize göre “biçimlendirmeniz” gerekmektedir.

Daha detaylı bilgi almak için aşağıdaki videodan yararlanabilirsiniz:

İleri Okumalar ve Öneriler

• Nuri Bilgin, Sosyal Psikoloji
• Peter Lynch, Borsada Tek Başına
• Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
• Gilbert, D. T., Giesler, R. B., & Morris, K. A. (1995). When comparisons arise. Journal of Personality and Social Psychology, 69(2), 227.
• Goethals, G. R. & Darley, J. M. (1977). Social comparison theory. In J. M. Suls & R. L. Miller (Eds.), Social comparison processes (pp. 259–278). Washington, DC: Hemisphere.
• Gerber, J. P., Wheeler, L., & Suls, J. (2018). A social comparison theory meta-analysis 60+ years on. Psychological Bulletin, 144(2), 177.
• Klein, W. M. (1997). Objective standards are not enough. Journal of Personality and Social Psychology, 72(4), 763.
• Suls, J., & Wheeler, L. (2012). Social comparison theory. Handbook of Theories of Social Psychology, 1, 460–482.
• Teközel, İ. M. (2007). Gerçekliği İnşa Etkinliği Olarak Sosyal Karşılaştırma (Doktora Tezi). İzmir: Ege Üniversitesi.
• Andraszewicz, S., Kaszás, D., Zeisberger, S., & Hölscher, C. (2023). The influence of upward social comparison on retail trading behaviour. Scientific Reports, 13(1), 22713.
• Kuchler, T., & Stroebel, J. (2021). Social finance. Annual Review of Financial Economics, 13(1), 37–55.
• Ahamed, A. J., & Limbu, Y. B. (2025). Role of social comparison orientation on financial management behavior. The Bottom Line, 38(3), 349–368.